Kapat

Söndürme ve Bastırma

Anasayfa
Genel Psikoloji Söndürme ve Bastırma
Söndürme ve Bastırma 2

Söndürme ve Bastırma

Öğrenme konusundaki çalışmalar sadece davranımların öğrenilmesi ve kazanılması (acquisition)
ile değil, daha önce öğrenilmiş davranımların zayıflaması (weakening) ile de ilgilidir. Bu, oldukça
önemli bir konudur; çünkü gündelik hayatta, öğrenilmiş davranımların zamanla zayıfladıkları çok sık görülen bir olaydır. Ayrıca, insanların kazandıkları pek çok alışkanlıklar da istenecek alışkanlıklar değildir; dolayısıyla bunları zayıflatmak ya da bunlardan büsbütün kurtulmak istenir. Öğrenilmiş bir davranım nasıl zayıflatılabilir?

unutma

Unutma

Unutma

Bunu başarmak için bir yol, kişinin söz konusu davranımı unutmasına olanak sağlamaktır. Herhangi bir şeyi öğrenmiş olan deneği, öğrendikten günler ya da aylar sonra teste tabi tutarsak, öğrendiği şeyi, öğrenme tekrarlarından hemen sonraki kadar iyi bilememe olasılığı yüksektir. Öğrenilmiş bir şeyin bu şekilde kaybolmasına unutma ya da hatırda tutamama (lack of retention) denir. Bugün psikologlar unutma konusunda bir hayli bilgiye sahiptirler; ne zaman az olacağını, ne zaman çok olacağını kolayca kestirebilirler. Unutma daha çok sözel öğrenme durumlarında kendini gösterir. Bu yüzden, gelecek bölümün büyük bir kısmı bu konuya ayrılmıştır. Sözel olmayan alışkanlıklarda ise unutma çok daha azdır. Sözel olmayan bir alışkanlığın gücü, eğer bu alışkanlık uzun süre kullanılmamışsa, bir dereceye kadar zayıflar; fakat pekiştirilmiş birkaç tekrar, onu genellikle bütün gücüyle geri getirir.

Söndürme

Bir davranımı zayıflatmanın ikinci yolu onu söndürmedir. Söndürme (extinction) bir işlem, sönme (extinction) ise bu işlemin sonucudur. İşlemin kritik ögesi, söndürmek istediğimiz davranımı artık pekiştirmemektir. Bu farkın dışında, sönme sırasındaki diğer bütün işlemler öğrenme sırasındakilerin aynıdır. Pavlov usulü ya da klasik dediğimiz koşullamada, deneyci koşullanmış hayvana çıngırağı çalar fakat beraberinde yiyecek vermez. Edimsel koşullamada ise, deneyci hayvanın manivelaya basmasına olanak verir fakat bu çabasını yiyecekle ödüllendirmez. Söndürülecek öğrenme, kaçınma öğrenmesi de olsa, motor bir öğrenme de olsa, ayırdetme öğrenmesi de olsa, işlem aynıdır. Davranımı sona erdirmek için, hangi tür olursa olsun, pekiştirmeye son verilir.

Söndürmenin sonucu, öğrenilmiş davranımın zayıflamasıdır. Pavlov usulü salgılama koşullamasında, çıngırak sesi verildiğinde salgılanan salya damlalarının sayısı azalır. Manivelaya basma durumunda, basışlar gittikçe seyrekleşir. Labirent öğrenmede ise koşu hızı yavaşlar, hatta hemen hemen sıfıra iner. Sönme eğrisi dik olarak başlar; çünkü başlangıçta davranım, öğrenmeden hemen sonraki kadar kuvvetlidir. Ancak hemen, oldukça hızlı bir biçimde zayıfladığı görülür. Daha sonra da gittikçe daha zayıflayarak hemen hemen sıfıra iner.

Sönmeyle ilgili bu ifadeler konusunda bazı ek açıklamalar yapmak gerekir. Söylenenler olumlu
pekiştireçlerle yapılan öğrenmeler için doğrudur; fakat itici uyarıcılarla yapılan öğrenmeler için pek doğru değildir. Örneğin korku koşullanması, öğrenilmesinin çabukluğuna karşın kolay kolay sönmez. Aslında bütün heyecansal davranımların söndürülmesi güçtür; ve bu durum aşırı korkuları ve kaygıları olan kişilerin psikoterapisinde dikkate alınması gereken önemli bir noktadır. Ancak klasik türdeki korku koşullanması çok yavaş bir biçimde de olsa söner. Deneycinin yapacağı şey, cezayı (US) koşullu uyarıcıyla (CS) eşleştirmemekten ibarettir.

Kaçınma koşullanması sönmeye son derece dirençlidir. Bazı hayvanlarda ve durumlarda binlerce
tekrardan sonra bile sönmeyebilir. Bu durum, örneğin, zil sesini duyunca bir bölmenin üzerinden
atlamayı öğrenen köpeklerde gözlenmiştir. Kaçınma koşullanmasında sönmeyi güçleştiren iki özellik vardır. Bunlardan birincisi, kaçınmanın korku koşullanmasına bağlı oluşudur ki bu tür koşullanma kendisi de güç söner. İkinci ve daha önemli olan özellik ise, kaçınma durumunda başarılı bir deneğin pekiştirecin kesildiğinden haberdar olamayışıdır. Denek bir uyarı işaretini gördüğü (ya da duyduğu) zaman davranımda bulunmayı öğrenmiştir. Dolayısıyla cezanın kaldırılması denek için hiçbir şey ifade etmez; ta ki kaçınma davranımını zamanında yapmasın ve buna karşın şokun gelmediğini görsün. Aslında bu gibi tek tük olaylar da pek etkili olmamaktadır. Deneye yeterince devam edilirse en sonunda bir dereceye kadar sönme görülmekte, ama bu hiçbir zaman tam bir sönme olmamaktadır.

Bastırma

Bir davranımı zayıflatmanın üçüncü yolu bastırma’dır (suppression). Bu işlem yolunda daha önce öğrenilmiş bir davranımın her yapılışında ceza uygulanır. Bastırma aslında, daha önce koşullanmış davranımı zayıflatan bir edilgen kaçınma öğrenmesidir. Örneğin bir rat edimsel kutuda yiyecek için manivelaya basmaya koşullanmış olsun. Bu davranımı zayıflatmak için, hem davranım yapıldığında yiyecekle pekiştirmemek suretiyle söndürme uygulanabilir; hem de hayvan, manivelaya her basışında şokla cezalandırılabilir. Genellikle ceza, davranımı geçici olarak bastırır fakat sürekli olarak ortadan kaldırmaz. Davranışı cezayla bastırmanın kuralları da oldukça karmaşık gibi görünmektedir.

kendiliğinden geri gelme

Kendiliğinden geri gelme

Kendiliğinden geri gelme

Davranımların söndürülmesini ve bastırılmasını karmaşık hale getiren etkenlerden biri de davranımların kendiliklerinden geri gelme eğilimleridir. Pavlov, köpeklerine bir dizi sönme tekrarı yaptırdıktan sonra, aradan bir iki gün geçince, salgılama davranımının geri geldiğini görmüştü. Bu davranım, söndürme sürecinin sonundaki duruma kıyasla daha kuvvetliydi . Bu geri gelişe kendiliğinden geri gelme (spontaneous recovery) adını
verdi. Bu olay tersine bir unutma da sayılabilir; yani sönmenin unutulması olarak düşünülebilir. Böylece, unutma ve sönmenin yavaşlığı ile cezanın göreli etkisizliğine, kendiliğinden geri gelme faktörü de eklenince, öğrenilmiş davranımların giderilmesi hayli güçleşmektedir.

(Clifford T. Morgan) (psikolojiye giriş)

“Söndürme ve Bastırma” üzerine 9 yorum

  1. Fatih Yetim says:
  2. seydi altındağlı says:
  3. Anonim says:
  4. Fatih Yetim says:
  5. Fatih Yetim says:
  6. İmplant Tedavisi says:
  7. mustafa3417 says:
  8. Ercan K says:
  9. Cengiz says:

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir