Kapat

Edimsel koşullanma

Anasayfa
Genel Psikoloji Edimsel koşullanma
Edimsel koşullanma 2

EDİMSEL KOŞULLANMA

Edimsel koşullanma durumundaki bir organizma birtakım davranımlar ortaya koyar (emits): etrafta
dolaşır, koklar, nesnelere bakar, onları iter; fakat klasik koşullanmada olduğu gibi belirli bir uyandırılmış
(elicited) davranım göstermez. Sonunda yaptığı davranımlardan biri bir ödül (reward) alır ya
da cezadan (punishment) kaçınmasını sağlar. Bütün bunları özetle şöyle ifade edebiliriz: Edimsel
koşullama, ödüle götüren ya da cezadan kurtaran bir davranımın yapılmasını öğrenmektir.

Edimsel koşullanma günlük hayatımızda bir çok sefer karşılaştığımız ödül ceza sistemi öğrenme türüdür. Bu yüzden edimsel koşullanma öğrenme arasında biraz daha detaylıca incelemek gerek. Uzun olduğu için bir çok başlığı ayrı yazılarda inceleyeceğiz.

Klasik koşullanma ve Edimsel Koşullanma Arasındaki Farklar

Edimsel koşullanmayı tanımladıktan sonra, bu koşullama türüyle klasik koşullanma arasındaki farklara
biraz daha yakından bakalım. Belli başlı üç fark vardır: (1) uyarıcının türü, (2) öğrenilen davranımın
türü ve (3) davranımın pekiştirmeyle (reinforcement) olan ilişkisi.

  1. Uyarıcı Klasik koşullanma da uyarıcı bir ışık ya da ses gibi belirli bir olaydır ve kısa bir süre için sunulur.
    Edimsel koşullanma da ise uyarıcı belirli bir olay değildir; çok daha uzun süreli ve birçok ögesi
    olan bir durumdur. Bu ögelerden sadece biri ya da birkaçı öğrenme ile ilişkilidir.
  2. Davranım Klasik koşullanmada davranım da tıpkı uyarıcı gibi belirlidir. Ayrıca bu davranım, genellikle
    tepkisel olarak yapılan ve doğuştan gelme bir davranımdır. Edimsel koşullanmada ise davranımlar,
    uyarıcı durumda yapılan rastlantısal davranımlardır ve başlangıçta çeşitlilik gösterirler.
  3. Davranım ve pekiştirme En önemli fark, pekiştirmenin yapılan davranımla ilişkisidir. Klasik koşullamada pekiştirme daima, insan ya da hayvanın yaptığından bağımsız olarak, koşullu uyarıcının
    sunulmasından hemen sonra yapılır. Pekiştirme, yapılan davranımdan bağımsız’dır. Edimsel koşullamada
    ise pekiştirme davranıma bağımlı’dır. Denek doğru davranımı yaparsa pekiştirilir, aksi halde
    pekiştirilmez.

Edimsel Bir Davranımın Öğrenilmesi

Edimsel koşullanmayı göstermenin en iyi yolu, önceleri Skinner kutusu diye bilinen fakat artık Profesör
Skinner’e saygı gereği edimsel kutu (operant chamber) adıyla anılan bir kutuda olup bitenleri izlemektir.

motor öğrenme

motor öğrenme nedir

Motor Öğrenme

Basit edimsel öğrenme, belli bir amaca varmak için ne yapılması gerektiğinin öğrenilmesidir. Bazen
psikomotor öğrenme de denen motor öğrenmede (motor leaming) söz konusu olan ise, bir şeyin
nasıl daha iyi yapılacağıdır. Gündelik hayat, motor öğrenme gerektiren faaliyetlerle doludur. Bunlar
arasında çatal kaşıkla yemek yemeyi, konuşmayı, yazı yazmayı, araba kullanmayı, topu hedefe
atmayı, bir müzik aletini çalmayı sayabiliriz. Bütün bu becerilerde, bireyin davranımlarını hızlı ve
doğru olarak yapabilmesi için alıştırma gereklidir.

Motor öğrenmede de uyarıcılar, ayırdetmenin öğrenilmesinde olduğu kadar önemlidir; fakat burada
durum biraz farklıdır. Örneğin, iyi bir golf oyuncusunun, güzel bir vuruş yapabilmek için belirli
bir uyarıcı durumuna gereksinimi vardır: bileğinde ve bacaklarında belli bir duyunun olması, bakışlarının
topun üzerinde yoğunlaşması, sopasını kaldırırken omuzlarından ve kollarından dönüt
(feedback) uyarıcılarının gelmesi gerekir.

Piyanistler ve daktilo yazanlar da “her şeyin yolunda olduğu” duygusunu veren belli bir pozisyona girmedikçe işlerini yapamazlar. Diğer bir deyişle, motor becerilerde, çevre, bedensel iç uyarıcılar ve yapılacak iş arasında bir eşgüdüm (coordination) söz konusudur.

Ancak, motor öğrenmeler de üzerinde daha çok durulan şey, davranımın yapılış tarzıdır.
Motor öğrenme genellikle davranımın yapılmasındaki hız ve hatasızlıkla ölçülür. Örneğin, daktilo
sınavlarında hız değerlendirilirken hatalar da hesaba katılır. Daktilo öğrenen bir kimsenin bu şekilde
elde edilen günlük test puanları bir grafikle gösterilecek olursa, elde edilen eğrinin tipik bir koşullanma
eğrisine benzediği görülür. Yani eğri, önceleri, hızlı ilerleme olduğu sıralarda hayli diktir; kişi ustalığa yaklaştıkça yatıklaşır.

ÖZET

Edimsel koşullamada pekiştireç, bir davranımı kuvvetlendiren herhangi bir uyarıcı ya da durumdur;
pekiştirme ise o davranırının kuvvetlendirilmesidir. Edimsel koşullamadaki temel ilkelerden biri şudur:
“Pekiştirmenin yapılması bir davranımın yapılmasına bağlı ise, o davranımın tekrar yapılma
olasılığı yükselecektir”. Edimsel koşullama genellikle içinde bir manivela ya da pedal bulunan bir
kutuda incelenir; manivelaya basışlar birikici kayıt aracı denen bir araçla kaydedilir. Edimsel koşullamada
davranımlar organizma tarafından ortaya konur; klasik koşullamada ise koşulsuz uyarıcılarla
uyandırılır.

Edimsel koşullamada karmaşık davranımlar kademeli yaklaşma (successive approximations)
yöntemiyle şekillendirilir. Sönme, pekiştirmenin yapılmaması sonucu meydana gelir. İkincil ya da
koşullu pekiştireçler nötr uyarıcıların doğal ya da birincil pekiştireçlerle eşleştirilmeleri sonucu oluşurlar.
Bir kez oluştuktan sonra da tıpkı birincil pekiştireçler gibi davranımı kuvvetlendirici etkileri
olur. Pekiştireç genellikle her davranımdan sonra değil, belli bir tarifeye göre, örneğin sabit oran ya
da sabit fasıla tarifelerine göre verilir. Klasik koşullamada olduğu gibi, edimsel koşullamada da uyarıcı
genellemesi görülür. Ayırdetmeyi öğrenme, yani bir uyarıcıya davranımda bulunup bir diğerine
bulunmamayı öğrenme, bir uyarıcıya yapılan davranımları pekiştirip diğer uyarıcıya yapılan davranımları
söndürmekle sağlanır.

 

Diğer başlıkları yazınının devamını ayrı ayrı inceledik çünkü edimsel koşullanma bir tek yazıda anlatılmayacak kadar geniş bir konu.

Ayırt etmeyi Öğrenme

Kaçınma Koşullanması

Birincil ve İkincil Pekiştirme

Zamanlama ve Şekillendirme

Söndürme ve Bastırma

Aralıklı Pekiştirme

 

Kaynak (Clifford t. Morgan) (Psikolojiye Giriş)

 

 

 

“Edimsel koşullanma” üzerine 1 yorum

Bir cevap yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir