Kapat

Aralıklı Pekiştirme

Anasayfa
Genel Psikoloji Aralıklı Pekiştirme
Aralıklı Pekiştirme 1

Aralıklı Pekiştirme

Davranımların giderilmesini yavaşlatan diğer bir etken de aralıklı pekiştirme’dir (partial
reinforcement). Şimdiye kadar anlatılan deneylerde pekiştirme devamlı olarak yapılıyordu. Yani,
koşullama ve öğrenme tekrarlarının hepsinde pekiştirme uygulanıyor, sönme tekrarlarında ise hiç uygulanmıyordu. Deneysel durumlarda bu mümkündür, çünkü psikologlar istediklerince tutarlı olabilirler.

Gündelik hayatta ise olaylar nadiren tutarlıdır. Ateşle oynayan bir çocuk her zaman ateşe yanacak
kadar yaklaşmaz. Ana-babalar da, kendi psikolojik durumları ve çocuklara dikkat dereceleri değişebileceği için ödül ve ceza vermede her zaman tutarlı olmazlar. Dolayısıyla çocuklar aynı davranım için bazen ödüllendirilip bazen ödüllendirilmezler; ya da bazen cezalandırılıp bazen cezalandırılmazlar. İşte aralıklı pekiştirme de davranımların bazen pekiştirilip bazen pekiştirilmemesidir. Davranımların her yapılışlarında pekiştirilmelerine ise devamlı pekiştirme denir.

Aralıklı Pekiştirme

Aralıklı Pekiştirme

Pekiştirmenin devamlı ya da aralıklı olmasının ne önemi vardır?

Bu soruya, aralıklı pekiştirmenin düzenleniş biçimine göre çeşitli cevaplar verilebilir (Ferster ve
Skinner,1957). Aralıklı pekiştirmenin düzenleniş biçimine pekiştirme tarifesi (schedule of
reinforcement) denir. Pratikte bu terim aralıklı pekiştirme ile hemen hemen eşanlamda kullanılır. Bir tarife zamana o şekilde bağlanabilir ki davranımlar, örneğin 10 dakikalık aralıklarla pekiştirilir. Bu arada deneğin kaç davranım yaptığı önemli değildir; pekiştirilmesi için, belirlenmiş süre geçtikten sonra tek bir davranım yapması yeterlidir. Bu tür tarifelere fasılalı tarifeler (interval schedules) denir. Diğer bir tarife türünde, oranlı tarifeler’de (ratio schedules) ise, pekiştirme belli bir davranım sayısından, örneğin 10 davranımdan sonra yapılır.

Fasılalı tarifelerde pekiştirmeler arası zaman, oranlı tarifelerde de pekiştirmeler arası davranım
sayısı eşit tutulursa, bu çeşit tarifelere sabit tarifeler denir. Bu durumlarda psikologlar sabit fasılalı (fixed interval) ve sabit oranlı (fixed ratio) tarifelerden söz ederler. Tabii değişken
fasılalı (variable interval) ve değişken oranlı (variable ratio) tarifeler de vardır. Bu tür tarifelerde pekiştirmeler arası zaman ya da davranım sayısı bir seferden diğerine değişir.

Pekiştirme tarifeleriyle elde edilen sonuçlardan biri şöyle ifade edilebilir: Bu tarifelerle çalışan
denekler devamlı pekiştirme tarifesiyle çalışanlara kıyasla daha fazla davranım gösterirler. Özellikle fasılalar ya da oranlar büyükse, davranım sayısı daha da yükselir. Devamlı pekiştirme tarifesiyle saatte yüz dolaylarında olan davranım sayısı bu tarifelerde binlere çıkar. Davranım sayısındaki bu yükseklik aralıklı pekiştirme tarifelerinden sonraki sönme sırasında kendini daha da belirgin bir şekilde gösterir; çünkü sönme sırasında ödül yoktur, dolayısıyla da yemek ya da içmekle vakit geçirilmez. Ayrıca, aralıklı pekiştirmeden sonraki sönme devamlı pekiştirmeden sonraki sönmeye kıyasla çok daha uzun sürer.

Pekiştirme tarifelerinin diğer bir sonucu da, davranım örüntüsünün (pattern) kullanılan tarifeye
göre değişmesidir. Fasılalı tarifeyle çalışan bir denek, pekiştireci aldıktan hemen sonra yavaşlar; bir sonraki pekiştirecin zamanı yaklaştıkça da hızlanır. Öyle ki pekiştirmeden hemen önce davranım hızı bir hayli yüksektir. Oysa sabit oranlı pekiştirme tarifesiyle çalışan bir deneğin davranım sıklığı devamlı olarak yüksek ve düzenlidir. Her pekiştireç için deneğin belirli sayıda davranım yapması gerektiğinden her davranım önemlidir; denek de pekiştireçlerin çabuk çabuk gelmesini sağlamak için elinden geldiğince hızlı çalışır.

Bu olgularla gündelik hayat arasında birtakım paralellikler görülebilir. Örneğin oranlı tarife, bir işçiye parça başına ücret vermek gibidir. İşçi belli sayıda parçayı tamamlayınca ücretini almaktadır. Böyle bir tarife yüksek ve devamlı bir üretim sağlar. Fasılalı tarifeler ise belli aralıklarla ücret ödemek gibidir. Kontrolün sıkı olduğu durumlarda fasılalı tarifenin etkisi edimsel kutudakine kıyasla biraz hafifler. Yani bu tarifeye göre ücret alan kişi, edimsel kutudaki deneğe kıyasla daha düzenli çalışır. Ama yine de belli aralıklarla ücret alan kişilerin, ücret günü yaklaştıkça, diğer günlere kıyasla işleriyle daha çok ilgilenme eğilimleri vardır. Deneysel verilerle (data) gündelik olaylar arasındaki en büyük benzerlik, aralıklı pekiştirmenin sönme üzerindeki etkisi konusundadır. Aralıklı pekiştirme tarifesiyle, yani pekiştirmenin tutarlı olmadığı durumlarda öğrenilmiş olan alışkanlıkların söndürme yoluyla zayıflatılması, devamlı pekiştirmeyle kazanılmış alışkanlıklara kıyasla çok daha güçtür. Çocuklardaki bazı kötü alışkanlıkların giderilmesindeki güçlük bu yüzdendir.

(clifford t. morgan)(psikolojiye giriş)

“Aralıklı Pekiştirme” üzerine 3 yorum

  1. ahmet says:
  2. İnan says:
  3. seydi altındağlı says:

Bir Cevap Yazın

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

sponsor